# Gwint trapezowy Tr wg DIN 103: oznaczenie, wymiary, nakrętki

Źródło: [Świat Śrub — artykuł](https://swiatsrub.pl/poradnik/gwint-trapezowy)

Aktualizacja treści: 2026-10-18. Język: polski.

Opracowanie: Świat Śrub. [Zasady redakcyjne i zgłaszanie poprawek](https://swiatsrub.pl/poradnik/zasady-redakcyjne).

Jak czytać oznaczenie Tr 16 × 4 i Tr 16 × 8 (P4), jakie wymiary ma zarys wg DIN 103, jaką nakrętkę dobrać do pręta trapezowego i kiedy śruba pociągowa sama się nie cofnie.

Gwint trapezowy to gwint ruchowy: zamienia obrót na przesuw i przenosi dużą siłę osiową. Oznaczenie **Tr 16 × 4** znaczy: zarys trapezowy o kącie 30°, średnica nominalna 16 mm, skok 4 mm. Wymiary zarysu podaje DIN 103, a międzynarodowo ISO 2901–2904. Niżej: jak czytać oznaczenie, tabela wymiarów dla rozmiarów z katalogu, nakrętki do pręta trapezowego i to, kiedy śruba pociągowa jest samohamowna.

## Przykład: Tr 16 × 4 i Tr 16 × 8 (P4)

przykład i kontrola przed zakupem

> **Przykład i kontrola — zalecenie, nie wymaganie normy.**
> 
> wskazówki doboru, nie zatwierdzenie zamiany
> 
> Pierwszy zapis oznacza przesuw 4 mm na obrót. Drugi — 8 mm na obrót przy podziałce 4 mm, czyli dwa zaczepy gwintu. Ta sama średnica i podziałka nie wystarczą do zamówienia współpracującej nakrętki.
> 
> - Potwierdź przesuw na obrót, liczbę zaczepów, kierunek i tolerancję.
> - Dobierz materiał, długość nakrętki, smarowanie i dopuszczalne zużycie do danych konkretnej pary.
> - Przy pionowym obciążeniu sprawdź wyboczenie i niezależne zabezpieczenie przed opadnięciem.

## Oznaczenie: Tr 16 × 4, Tr 16 × 8 (P4), LH

wg DIN 103 · ISO 2903

Oznaczenie zaczyna się od liter **Tr**. Pierwsza liczba to średnica nominalna d w milimetrach, druga — skok w milimetrach. Przy gwincie jednozwojnym skok jest równy podziałce, czyli odległości między sąsiednimi zwojami, więc wystarcza jedna liczba. Przy gwincie wielozwojnym pisze się skok, a podziałkę podaje w nawiasie po literze P. Ich iloraz to liczba zwojów.

- **Tr 16 × 4**: średnica 16 mm, skok 4 mm, gwint jednozwojny, prawy
- **Tr 16 × 4 LH**: ten sam gwint, lewy
- **Tr 16 × 8 (P4)**: gwint dwuzwojny: skok 8 mm, podziałka 4 mm, 8 : 4 = 2 zwoje; nakrętka przesuwa się o 8 mm na obrót
- **Tr 16 × 4 - 7H**: gwint wewnętrzny (nakrętka) w klasie tolerancji 7H
- **Tr 16 × 4 - 7e**: gwint zewnętrzny (pręt, śruba) w klasie tolerancji 7e
- **Tr 16 × 4 - 7H/7e**: połączenie: najpierw klasa gwintu wewnętrznego, po kresce — zewnętrznego

Zapis wg DIN 103 / ISO 2904; klasy tolerancji wg ISO 2903 (7H, 8H, 9H dla nakrętek; 7e, 8e, 8c, 9c dla śrub)

Para **7H/7e** to klasa średniej dokładności. W 7H wykonuje się nakrętki z katalogu (tak podają karty norm [AN 122](https://swiatsrub.pl/poradnik/normy/an-122) i [AN 117](https://swiatsrub.pl/poradnik/normy/an-117)), w 7e — pręty. Gwint prawy jest domyślny. Kiedy potrzebny jest lewy i jak go rozpoznać, opisujemy w artykule [gwint lewy](https://swiatsrub.pl/poradnik/gwint-lewy). Przegląd wszystkich systemów, od metrycznego po rurowy, jest w artykule [rodzaje gwintów](https://swiatsrub.pl/poradnik/rodzaje-gwintow).

## Zarys wg DIN 103: 30° i luz na wierzchołkach

DIN 103 · ISO 2901

Boki zwoju tworzą kąt 30°, a wierzchołki i dna są płaskie. Pręt i nakrętka stykają się wyłącznie bokami. Na średnicy zewnętrznej i wewnętrznej norma przewiduje luz wierzchołkowy a\_c, więc nakrętka prowadzi się na bokach zwojów, a nie na wierzchołkach. Stąd też dwie średnice wewnętrzne: rdzeń pręta d₃ jest mniejszy od otworu nakrętki D₁.

- **P**: skok gwintu jednozwojnego
- **H₁ = 0,5 · P**: wysokość nośna: część boku, na której pręt i nakrętka się stykają
- **a\_c**: luz wierzchołkowy: 0,25 mm dla skoku 2–5 mm, 0,5 mm dla skoku 6–12 mm
- **h₃ = 0,5 · P + a\_c**: wysokość zwoju pręta i nakrętki
- **d₂ = D₂ = d − 0,5 · P**: średnica podziałowa
- **d₃ = d − (P + 2 · a\_c)**: średnica rdzenia pręta
- **D₁ = d − P**: średnica otworu nakrętki
- **D₄ = d + 2 · a\_c**: średnica dna gwintu w nakrętce

Zależności wg DIN 103 (ISO 2901, ISO 2904)

Dla Tr 16 × 4: d₂ = 16 − 2 = 14 mm, d₃ = 16 − (4 + 0,5) = 11,5 mm, D₁ = 12 mm. Pręt Tr 16 ma więc rdzeń o średnicy 11,5 mm i to ta średnica, nie 16 mm, decyduje o jego nośności na rozciąganie i wyboczenie. Jak liczy się nośność prętów gwintowanych, piszemy w artykule [wytrzymałość pręta gwintowanego](https://swiatsrub.pl/poradnik/pret-gwintowany-wytrzymalosc).

## Tabela wymiarów: Tr 12 × 3 – Tr 60 × 9

wymiary nominalne wg DIN 103

Wymiary nominalne wg DIN 103 (zgodne z ISO 2904) dla rozmiarów prętów i nakrętek z katalogu. Rzeczywiste średnice leżą w polach tolerancji: pręty zwykle 7e, nakrętki 7H. Przy skoku 6 mm luz wierzchołkowy rośnie do 0,5 mm, stąd D₄ = d + 1 mm.

| Gwint | d₂ = D₂ \[mm\] | d₃ pręt \[mm\] | D₁ nakrętka \[mm\] | D₄ nakrętka \[mm\] |
| --- | ---: | ---: | ---: | ---: |
| Tr 12 × 3 | 10,5 | 8,5 | 9 | 12,5 |
| Tr 16 × 4 | 14 | 11,5 | 12 | 16,5 |
| Tr 18 × 4 | 16 | 13,5 | 14 | 18,5 |
| Tr 20 × 4 | 18 | 15,5 | 16 | 20,5 |
| Tr 22 × 5 | 19,5 | 16,5 | 17 | 22,5 |
| Tr 24 × 5 | 21,5 | 18,5 | 19 | 24,5 |
| Tr 26 × 5 | 23,5 | 20,5 | 21 | 26,5 |
| Tr 28 × 5 | 25,5 | 22,5 | 23 | 28,5 |
| Tr 30 × 6 | 27 | 23 | 24 | 31 |
| Tr 32 × 6 | 29 | 25 | 26 | 33 |
| Tr 36 × 6 | 33 | 29 | 30 | 37 |
| Tr 40 × 7 | 36,5 | 32 | 33 | 41 |
| Tr 60 × 9 | 55,5 | 50 | 51 | 61 |

D₁ wyznacza też otwór przed nacięciem gwintu wewnętrznego. W klasie 7H średnica otworu nakrętki Tr 16 × 4 mieści się w granicach 12,000–12,375 mm; producent gwintowników trapezowych Völkel podaje dla tego rozmiaru otwór 12,25 mm.

## Skok, przesuw i samohamowność

kąt wzniosu · tarcie

Jeden obrót przesuwa nakrętkę o skok: na Tr 16 × 4 o 4 mm, na dwuzwojnym Tr 16 × 8 (P4) o 8 mm. Przesuw o 100 mm to 25 albo 12,5 obrotu. Większy skok daje szybszy ruch, ale też większy kąt wzniosu zwoju. Od tego kąta zależy, czy obciążona śruba sama się cofnie.

- **Tr 12 × 3**: 5,2°
- **Tr 16 × 4**: 5,2°
- **Tr 20 × 4**: 4,0°
- **Tr 24 × 5**: 4,2°
- **Tr 30 × 6**: 4,0°
- **Tr 40 × 7**: 3,5°
- **Tr 60 × 9**: 3,0°
- **Tr 16 × 8 (P4)**: 10,3° — dwuzwojny

Kąt wzniosu φ: tan φ = P / (π · d₂), d₂ z tabeli wyżej

Gwint jest samohamowny, gdy kąt wzniosu jest mniejszy od kąta tarcia w gwincie. Kąt tarcia zależy od materiału nakrętki, smarowania i stanu powierzchni, a nie od wymiarów zarysu. Dlatego DIN 103 tej właściwości nie określa i nie gwarantuje.

> **Kiedy śruba trapezowa się nie cofnie — zalecenie, nie wymaganie normy.**
> 
> wskazania producenta śrub pociągowych (ZIMM); zależą od tarcia i drgań
> 
> - **W spoczynku** wybrane jednozwojne pary trapezowe z nakrętką metalową mogą być samohamowne statycznie. Nie przenoś tego na każdy wymiar i materiał; drgania mogą wywołać ruch.
> - **W ruchu** jest inaczej. Smarowana nakrętka z brązu ma współczynnik tarcia ok. 0,05, czyli kąt tarcia ok. 2,9°. Kąt wzniosu mniejszy od niego ma dopiero Tr 70 × 10 (2,8°). Rozpędzona śruba z tabeli może więc pod obciążeniem obracać się dalej.
> - **Nakrętka z tworzywa:** sam materiał nie potwierdza ani nie wyklucza samohamowności. Sprawdź dane producenta konkretnej pary i warunki smarowania.
> - **Gwint dwuzwojny** z kątem wzniosu ok. 10° nie jest samohamowny.
> - **Tam, gdzie cofnięcie się śruby grozi wypadkiem** — podnośnik, prasa, oś pionowa — stosuje się hamulec albo blokadę. Na samym gwincie się nie polega.

> **Moment na śrubie pociągowej — zalecenie, nie wymaganie normy.**
> 
> wzór i sprawności wg ZIMM; łożyska i prowadnice dokładają swoje
> 
> Gwint trapezowy ma niską sprawność η: dla Tr 16 × 4 z nakrętką z brązu ZIMM podaje 0,31 na sucho i 0,43 ze smarem. Reszta momentu idzie na tarcie. Moment potrzebny do przesuwu pod siłą F: `M = F · Ph / (2000 · π · η)` \[Nm, F w N, Ph — przesuw na obrót w mm\]. Dla 5 kN na Tr 16 × 4 ze smarowaną nakrętką z brązu: 5000 · 4 / (2000 · π · 0,43) ≈ 7,4 Nm, plus ok. 10 % na łożyskowanie.

## Nakrętka do pręta trapezowego

AN 122 · AN 117 · wg kart norm

Nakrętki trapezowe w katalogu to sześciokątna AN 122 i okrągła (cylindryczna) AN 117. Obie mają gwint wg DIN 103 w tolerancji 7H. Wg kart norm ich wysokość to półtorej średnicy gwintu: Tr 16 × 4 — 24 mm, Tr 20 × 4 — 30 mm, Tr 40 × 7 — 60 mm. Nakrętka Tr 16 × 4 ma więc w sobie sześć zwojów.

Liczba zwojów ma znaczenie, bo nakrętka trapezowa zużywa się, zanim pęknie. Nośność pary pręt–nakrętka liczy się z dopuszczalnego nacisku na boki zwojów, a łączna powierzchnia boków rośnie z wysokością nakrętki.

> **Nośność nakrętki — zalecenie, nie wymaganie normy.**
> 
> ZIMM: nacisk powierzchniowy 10 N/mm², bez współczynnika bezpieczeństwa
> 
> Dopuszczalna siła osiowa rośnie liniowo z długością nakrętki. Wartości nie zawierają zapasu bezpieczeństwa. Pręt sprawdza się osobno, na rozciąganie i wyboczenie.
> 
> Długości odpowiadają wysokości nakrętek AN 122 i AN 117, lecz siły pochodzą z modelu ZIMM i jego założeń. Nie są deklaracją nośności każdej nakrętki katalogowej o tej wysokości.
> 
> | Gwint | Długość nakrętki \[mm\] | Siła osiowa \[kN\] |
> | --- | ---: | ---: |
> | Tr 12 × 3 | 18 | 3,0 |
> | Tr 16 × 4 | 24 | 5,3 |
> | Tr 20 × 4 | 30 | 8,5 |
> | Tr 24 × 5 | 36 | 12,2 |
> | Tr 30 × 6 | 45 | 19,1 |
> | Tr 40 × 7 | 60 | 34,4 |

Wg kart norm AN 122 wykonuje się ze stali automatowej, stali C45, nierdzewnej A1 i A4 oraz z brązu, a AN 117 — ze stali niestopowej lub automatowej i ze stali nierdzewnej A1, A2 lub A4. W katalogu są nakrętki stalowe bez powłoki i okrągłe w A1/A2, a w obu kształtach także z gwintem lewym. Zbiera je [filtr nakrętek z gwintem trapezowym](https://swiatsrub.pl/category/nakretki/rodzaj-gwintu~gwint-trapezowy-din-103).

> **Wskazanie inżynierskie — zalecenie, nie wymaganie normy.**
> 
> praktyka warsztatowa
> 
> - Pręt nierdzewny A2 z nakrętką nierdzewną przesuwany pod obciążeniem ma skłonność do zacierania, tak jak nierdzewne śruby dokręcane bez smaru (zobacz [tabelę momentów](https://swiatsrub.pl/poradnik/tabela-momentow)). Smaruj gwint.
> - Do ustawiania i zaciskania można rozważyć nakrętkę stalową po sprawdzeniu nacisków, smarowania i częstości pracy. Przy częstym przesuwie nakrętkę traktuj jak część zużywalną: gdy luz osiowy wyraźnie rośnie, wymień nakrętkę, zanim zużyje się pręt.

## Pręt trapezowy: DIN 103, a nie DIN 975

C15 · A2 · LH · 1000 mm

Pręty trapezowe w katalogu mają 1 m długości i gwint wg DIN 103 na całej długości. Ze stali C15 bez powłoki są rozmiary od Tr 12 × 3 do Tr 60 × 9, ze stali nierdzewnej A2 — Tr 12 × 3, 16 × 4, 18 × 4, 20 × 4 i 30 × 6, a z gwintem lewym, ze stali C15 — w ośmiu rozmiarach od Tr 12 × 3 do Tr 36 × 6.

Dopisek „~DIN 976” w nazwie oznacza wykonanie na wzór normy pręta gwintowanego. Sama DIN 976-1 opisuje jednak pręty z gwintem metrycznym; wymiary gwintu trapezowego określa DIN 103. W handlu pręty trapezowe opisuje się też jako „DIN 975”, od normy prętów gwintowanych. Jak DIN 975 ma się do DIN 976, wyjaśniamy w porównaniu [DIN 975 i DIN 976](https://swiatsrub.pl/poradnik/normy/din-975-vs-din-976).

Pręt metryczny nie zastąpi trapezowego, i odwrotnie. Tr 16 × 4 ma skok dwa razy większy niż M16, który wg ISO 261 ma 2 mm, i inny zarys. Metryczne skoki zwykłe i drobne zebraliśmy w artykule [gwint metryczny](https://swiatsrub.pl/poradnik/gwint-metryczny).

## Najczęstsze pomyłki

przy zamawianiu i montażu

- **Średnica nominalna wzięta za nośną.** Pręt Tr 20 × 4 zmierzony na wierzchołkach ma ok. 20 mm, ale rdzeń — 15,5 mm. Siłę i wyboczenie liczy się z d₃.
- **Skok pomylony z podziałką.** Tr 16 × 8 (P4) wygląda z boku jak Tr 16 × 4, bo zwoje leżą co 4 mm. Na czole pręta dwuzwojnego widać jednak dwa początki bruzdy, a nakrętka przesuwa się na obrót o 8 mm.
- **Nakrętka metryczna na pręcie trapezowym.** Nie wejdzie: Tr 16 × 4 ma inny zarys i skok niż M16. Do pręta trapezowego potrzebna jest nakrętka trapezowa tego samego rozmiaru i kierunku zwojów.
- **Lewy zamiast prawego.** Pręty i nakrętki LH różnią się od prawych tylko kierunkiem zwojów. Zamawiając parę, sprawdź oznaczenie LH na obu.
- **Samohamowność pod drganiami.** Jednozwojny gwint w spoczynku trzyma obciążenie, ale drgania mogą go ruszyć. Tam, gdzie cofnięcie się śruby jest groźne, potrzebna jest blokada.

> **Uwaga:** Tr 16 × 4 czytaj: zarys 30°, średnica 16 mm, skok 4 mm. O nośności pręta decyduje rdzeń d₃, o nośności pary — wysokość nakrętki, a o samohamowności — tarcie, nie norma.

## Źródła i dokumentacja

Wskazane materiały i wydania norm wykorzystano przy opracowaniu artykułu. Link do normy może prowadzić do opisu wydawcy; dostęp do pełnego tekstu bywa płatny. Wskazania inżynierskie oznaczamy osobno od wymagań norm.

1. DIN 103 / ISO 2901–2904 — DIN. Zarys, wymiary i tolerancje gwintów trapezowych.

2. Technische Informationen Gewindetechnik 1 — ZIMM. Tablica 14: metryczny gwint trapezowy według DIN 103.

3. [Karty norm DIN, ISO, PN i AN](https://swiatsrub.pl/poradnik/normy) — Świat Śrub. Karty danych katalogowych: wymiary, symbole i dostępne wykonania; nie są pełnym tekstem norm.

## Powiązane produkty i kategorie

- [Tr · C15](https://swiatsrub.pl/products/pret-gwint-trapez-din-103-c15-surowe-din-976): pręt trapezowy, 1 m

- [Tr · A2](https://swiatsrub.pl/products/pret-gwint-trapez-din-103-a2-din-976): pręt nierdzewny

- [Tr · LH](https://swiatsrub.pl/products/pret-gwint-trapez-lewozw-din-103-c15-surowe-din-976): pręt z gwintem lewym

- [AN 122](https://swiatsrub.pl/products/nakretka-6-kt-trapez-din-103-surowe-an-122): nakrętka sześciokątna

- [AN 117](https://swiatsrub.pl/category/okragle/rodzaj~nakr-cyl-gw-trapez): nakrętka okrągła

Aktualne wykonania, jednostki sprzedaży, wielkości opakowań, ceny i dostępność sprawdź na karcie wybranego wariantu produktu.

## Czytaj dalej

- [Gwint lewy (LH): oznaczenie, zastosowanie i jak go rozpoznać](https://swiatsrub.pl/poradnik/gwint-lewy/index.md)

- [Pręt gwintowany: wytrzymałość klas 4.8, 8.8 i 10.9](https://swiatsrub.pl/poradnik/pret-gwintowany-wytrzymalosc/index.md)

- [Rodzaje gwintów i ich oznaczenia — przewodnik](https://swiatsrub.pl/poradnik/rodzaje-gwintow/index.md)