# Kruchość wodorowa śrub: 10.9 i 12.9 z powłoką

Źródło: [Świat Śrub — artykuł](https://swiatsrub.pl/poradnik/kruchosc-wodorowa)

Aktualizacja treści: 2026-10-18. Język: polski.

Opracowanie: Świat Śrub. [Zasady redakcyjne i zgłaszanie poprawek](https://swiatsrub.pl/poradnik/zasady-redakcyjne).

Wodór wprowadzony do stali przy trawieniu i cynkowaniu galwanicznym może sprawić, że twarda śruba pęknie bez ostrzeżenia, zwykle w ciągu kilku godzin do trzech dób po dokręceniu. Których klas to dotyczy według ISO 4042, skąd bierze się wodór i dlaczego 12.9 kupuje się surową albo w cynku płatkowym.

**Kruchość wodorowa może spowodować opóźnione pęknięcie podatnej, naprężonej śruby.** Wodór może pochodzić z procesu produkcji lub ze środowiska pracy. Szczególną uwagę wymagają twarde łączniki z powłoką galwaniczną. Wygrzewanie ogranicza ryzyko, lecz nie daje gwarancji jego usunięcia; upływ 72 godzin również nie potwierdza bezpieczeństwa partii.

## Co zrobić, gdy śruba pęknie po montażu

przykład i kontrola przed zakupem

> **Przykład i kontrola — zalecenie, nie wymaganie normy.**
> 
> wskazówki doboru, nie zatwierdzenie zamiany
> 
> Pęknięcie po kilku godzinach uzasadnia sprawdzenie partii i procesu, ale samo nie dowodzi kruchości wodorowej. Zachowaj przełom i identyfikację partii. Ustal z dostawcą ocenę materiału, powłoki, montażu oraz obciążenia; wymiana jednej śruby na mocniejszą nie usuwa przyczyny.
> 
> - Wstrzymaj użycie podejrzanej partii i zachowaj opakowanie.
> - Zapisz czas montażu, zastosowany moment, smarowanie i warunki pracy.
> - Nie traktuj wygrzewania ani upływu 72 godzin jako gwarancji braku ryzyka.

## Trzy warunki naraz

ISO 4042, załącznik B

ISO 4042 wymienia trzy warunki, które muszą wystąpić jednocześnie: **materiał podatny** — stal o wysokiej wytrzymałości i twardości; **naprężenie rozciągające** — od dokręcenia, obciążenia albo naprężeń własnych; **wodór atomowy** wchłonięty przez stal. To model warunków kruchości wodorowej; inne przyczyny pękania nadal są możliwe. Zapobieganie uwzględnia materiał, naprężenia i źródła wodoru.

Norma rozróżnia dwa źródła wodoru. **Kruchość wodorowa wewnętrzna** (IHE) pochodzi z produkcji — z trawienia w kwasie i powlekania galwanicznego — i ujawnia się wkrótce po montażu. **Kruchość wodorowa środowiskowa** (EHE) to wodór wchłaniany w czasie pracy, np. z korozji powierzchni; w tym przypadku mówi się też o korozji naprężeniowej. Środki przeciw IHE nie usuwają ryzyka EHE.

## Których klas to dotyczy

ISO 4042:2022, tablica 3

Podatność rośnie z twardością. ISO 4042 dzieli śruby wg ISO 898-1 na trzy grupy i dla każdej określa, co musi zrobić producent, który powleka je galwanicznie — cynkiem, cynkiem-niklem, cynkiem-żelazem:

Twardość wg ISO 898-1; wymagania wg ISO 4042:2022, tablica 3 — te same progi 360 i 390 HV ma wydanie z 2018 r. Nakrętki wg ISO 898-2 wszystkich klas mają twardość poniżej 390 HV i nie wymagają wygrzewania; wyjątkiem są całkowicie metalowe nakrętki samohamowne klas 10 i 12.

| Klasa | Twardość \[HV\] | Wymaganie ISO 4042 przy powłoce galwanicznej |
| --- | ---: | --- |
| poniżej 10.9 | 8.8: do 335 | brak dodatkowych działań, bez wygrzewania |
| 10.9 | 320–380 | weryfikacja procesu lub badanie wyrobu albo wygrzewanie — do wyboru producenta |
| 12.9 | 385–435 | weryfikacja procesu lub badanie wyrobu oraz wygrzewanie |

Wygrzewanie (odwodorowanie) to wyżarzanie po cynkowaniu, zwykle przed pasywacją, które wypędza część wodoru ze stali. Dla śrub cynkowanych twardszych niż 390 HV norma podaje jako typowe **8–10 h w 190–220 °C** i zaznacza, że popularne 4 h w 185–195 °C na ogół nie wystarcza, bo warstwa cynku utrudnia ucieczkę wodoru. Badanie wyrobu to próba długotrwałego obciążenia: śruby trzyma się napięte przez 24–200 h, np. według ISO 15330, i sprawdza, czy któraś pęknie.

ISO 4042 ma różne wydania i wymagania zależne od twardości, wyrobu oraz procesu. Nie przenoś skróconej reguły „od 320 HV” ani samej nazwy klasy na każdą partię. Dokumentację powlekania, zastosowane środki zapobiegawcze i badania trzeba odnieść do właściwego wydania normy oraz wymagań zamówienia.

> **Wskazanie inżynierskie — zalecenie, nie wymaganie normy.**
> 
> zamawianie śrub 10.9 z powłoką galwaniczną
> 
> Norma pozwala kupującemu zażądać wygrzewania także tam, gdzie sama go nie wymaga; brytyjskie wydanie ISO 4042:2018 w przedmowie krajowej zalecało dalsze wygrzewanie klas 9.8 i 10.9. Zamawiając większą partię 10.9 ocynkowaną galwanicznie do połączeń odpowiedzialnych, zapytaj dostawcę, jak kontroluje ryzyko: weryfikacją procesu, badaniem partii czy wygrzewaniem.

## Skąd wodór i dlaczego cynk go zatrzymuje

ISO 4042, B.3

Najwięcej wodoru wnosi przygotowanie powierzchni: trawienie w kwasie, którym przed cynkowaniem usuwa się zgorzelinę i rdzę. Wodór wydziela się też w samej elektrolizie. Ile go zostanie w stali, zależy jednak przede wszystkim od powłoki: cynk jest dla wodoru barierą, więc to, co weszło do stali, zostaje pod powłoką.

Stąd różnice między powłokami galwanicznymi. Według ISO 4042 alkaliczny cynk-nikiel z 12–16 % niklu łatwiej przepuszcza wodór niż czysty cynk i niesie mniejsze ryzyko — przy twardości ponad 390 HV można z tego powodu zrezygnować z wygrzewania, ale tylko po badaniach i w uzgodnieniu z odbiorcą. Porowata warstwa fosforanu ułatwia wydostawanie się wodoru, lecz sam czas przechowywania nie potwierdza usunięcia ryzyka dla konkretnej partii. Dla 12.9 norma zaleca przygotowanie powierzchni bez kwasu — śrutowaniem albo myciem alkalicznym.

Kod powłoki na etykiecie, np. A2K, nie mówi nic o tym, czy partię odwodorowano — zob. [kody powłok wg ISO 4042](https://swiatsrub.pl/poradnik/kody-powlok-iso-4042). Czarne powłoki — cynk-nikiel czarny i cynk płatkowy czarny — porównujemy w artykule [czarne śruby](https://swiatsrub.pl/poradnik/czarne-sruby).

## Dlaczego 12.9 kupuje się w cynku płatkowym

wg ISO 10683

![Dwie śruby imbusowe w srebrzystej powłoce](https://swiatsrub.pl/guide/catalogue/sruby-12-9-cynk-platkowy.png)

Zdjęcie katalogowe: [Śruba imbusowa ISO 4762, kl. 12.9, cynk płatkowy, pełny gwint](https://swiatsrub.pl/products/sr-imbusowa-12-9-fl-zn-iso-4762-pelny-gwint). Przykład wykonania ISO 4762 12.9 w cynku płatkowym. Fotografia nie potwierdza procesu ani wyników badań danej partii.

Cynk płatkowy wg ISO 10683 nie powstaje w elektrolizie: zawiesinę płatków cynku i aluminium nanosi się na śrubę i utwardza w piecu. Norma stwierdza wprost, że przy nakładaniu takiej powłoki wodór nie powstaje, a przygotowanie powierzchni przez mycie alkaliczne lub rozpuszczalnikiem i oczyszczanie mechaniczne eliminuje ryzyko kruchości wewnętrznej. Śrub twardszych niż 390 HV i klasy 12.9 nie wolno w tym procesie trawić w kwasie. Powłoka przepuszcza wodór, więc w czasie utwardzania może uciec także ten, który wszedł do stali wcześniej.

ISO 10683 zaznacza, że takie powłoki stosuje się szczególnie do śrub o wytrzymałości od 1000 MPa — właśnie po to, by uniknąć kruchości wodorowej. W katalogu klasa 12.9 jest surowa albo w cynku płatkowym, np. [śruba imbusowa ISO 4762 12.9 fl Zn](https://swiatsrub.pl/products/sr-imbusowa-12-9-fl-zn-iso-4762-pelny-gwint); w cynku płatkowym są też m.in. [śruby DIN 933 10.9](https://swiatsrub.pl/products/sruba-10-9-fl-zn-din-933) i [pręt gwintowany 10.9](https://swiatsrub.pl/products/pret-gwint-10-9-fl-zn-din-976). Odporność korozyjną cynku płatkowego na tle innych powłok opisujemy w artykule [powłoki i korozja](https://swiatsrub.pl/poradnik/powloki-i-korozja).

Ocynku ogniowego wg ISO 10684 klasa 12.9 w ogóle nie dotyczy — norma obejmuje śruby do klasy 10.9. Ocynkowane ogniowo 10.9 to m.in. [zestawy HV do połączeń sprężanych](https://swiatsrub.pl/poradnik/sruby-hv-en-14399); czym ocynk ogniowy różni się od galwanicznego, piszemy w artykule [ocynk ogniowy czy galwaniczny](https://swiatsrub.pl/poradnik/ocynk-ogniowy-czy-galwaniczny).

## Wodór z korozji i ostrożność przy 12.9

ISO 898-1 · ISO 4042

Kruchość środowiskową wywołuje wodór, który powstaje na powierzchni śruby, gdy ta koroduje w wilgotnym albo agresywnym otoczeniu. Wygrzewanie po cynkowaniu przed nią nie chroni. ISO 898-1 zaleca ostrożność przy każdym zastosowaniu klasy 12.9: trzeba wziąć pod uwagę możliwości producenta, warunki pracy i metodę dokręcania, bo środowisko może wywołać korozję naprężeniową śrub — zarówno surowych, jak i powlekanych. Więcej o samej klasie — w artykule [klasy wytrzymałości śrub](https://swiatsrub.pl/poradnik/klasy-wytrzymalosci).

> **Wskazanie inżynierskie — zalecenie, nie wymaganie normy.**
> 
> dobór i postępowanie, nie wymóg normy
> 
> - **12.9 tylko tam, gdzie jest potrzebna.** W miejscach mokrych i korozyjnych wyższa klasa „na zapas” zwiększa ryzyko; jeśli obliczenia na to pozwalają, 10.9 lub 8.8 jest na wodór mniej podatna.
> - **Nie zlecaj ocynkowania galwanicznego 12.9 na własną rękę.** Wygrzewanie i weryfikacja procesu to dla tej klasy wymóg ISO 4042, a nie usługa dodatkowa — zakład musi je prowadzić i dokumentować.
> - **Nie cynkuj ogniowo śrub 12.9** — ISO 10684 tej klasy nie obejmuje.
> - **Pęknięcie kilka godzin po montażu to sygnał dla całej partii.** Wstrzymaj montaż, zachowaj pęknięte śruby i zgłoś partię dostawcy. ISO 4042 zaleca w takim przypadku badać nie tylko śruby i ich powlekanie, ale też warunki montażu i pracy.

> **Uwaga:** Kruchość wodorowa grozi śrubom twardym. Dla klas poniżej 10.9 i dla zwykłych nakrętek ISO 4042 nie wymaga żadnych środków, dla 10.9 — kontroli procesu albo wygrzewania, dla 12.9 — obu naraz. Klasę 12.9 bezpieczniej kupić surową albo w cynku płatkowym, w którym wodór z procesu nie powstaje.

## Źródła i dokumentacja

Wskazane materiały i wydania norm wykorzystano przy opracowaniu artykułu. Link do normy może prowadzić do opisu wydawcy; dostęp do pełnego tekstu bywa płatny. Wskazania inżynierskie oznaczamy osobno od wymagań norm.

1. [Hydrogen Embrittlement (07/2020)](https://www.bossard.com/us-en/-/media/bossard-group/website/documents/white-paper/bossard-whitepaper-hydrogen-embrittlement-en-07-2020.pdf) — Bossard. Źródła wodoru i ograniczenia wygrzewania; publikacja techniczna, nie zamiennik wymagań ISO 4042:2022.

2. [ISO 4042:2022](https://www.iso.org/standard/77913.html) — ISO. Powłoki elektrolityczne; §4.4 i tablice dotyczące kruchości wodorowej.

3. ISO 15330 — ISO. Badanie wstępnego obciążenia do wykrywania kruchości wodorowej.

4. ISO 10683:2018 — ISO. Nieelektrolityczne powłoki cynkowe płatkowe na elementach złącznych.

5. ISO 10684:2004 — ISO. Ocynk ogniowy elementów złącznych, dopasowanie gwintów i załącznik A.

## Powiązane produkty i kategorie

- [12.9](https://swiatsrub.pl/category/sruby/klasa-wytrzymalosci~12-9): śruby klasy 12.9

- [10.9](https://swiatsrub.pl/category/sruby/klasa-wytrzymalosci~10-9): śruby klasy 10.9

- [fl Zn](https://swiatsrub.pl/category/sruby/pokrycie~cynk-platkowy-srebrny-fl-zn): cynk płatkowy

- [fl Zn cz.](https://swiatsrub.pl/category/sruby/pokrycie~cynk-platkowy-czarny-fl-zn-cz): cynk płatkowy czarny

- [ISO 4762 · 12.9](https://swiatsrub.pl/products/sr-imbusowa-12-9-fl-zn-iso-4762-pelny-gwint): fl Zn

Aktualne wykonania, jednostki sprzedaży, wielkości opakowań, ceny i dostępność sprawdź na karcie wybranego wariantu produktu.

## Czytaj dalej

- [Czarne śruby: cynk-nikiel, cynk płatkowy czy czernienie](https://swiatsrub.pl/poradnik/czarne-sruby/index.md)

- [Powłoki i odporność na korozję](https://swiatsrub.pl/poradnik/powloki-i-korozja/index.md)

- [Ocynk ogniowy czy galwaniczny: grubość, trwałość, nakrętka](https://swiatsrub.pl/poradnik/ocynk-ogniowy-czy-galwaniczny/index.md)