Otwór pod gwint: tabela wierteł M2–M36 (zwykły i drobnozwojny)

Tabela podaje wiertło pod gwintownik skrawający, ręczny lub maszynowy, dla gwintu metrycznego o skoku zwykłym. To ten gwint, który kryje się pod samym oznaczeniem M8 czy M12. Wartości pochodzą z DIN 336 (międzynarodowy odpowiednik: ISO 2306): średnica gwintu minus skok, dobrana do szeregu handlowych średnic wierteł. Średnica każdego z tych wierteł mieści się w polu tolerancji 6H średnicy wewnętrznej gwintu, czyli w tym samym polu, w którym wykonuje się nakrętki.

Gwint drobnozwojny, oznaczany ze skokiem (np. M10 × 1,25), ma płytszy zarys. Otwór pod gwint drobnozwojny jest więc większy niż pod gwint zwykły tej samej średnicy, choć reguła się nie zmienia: średnica minus skok. Pod M10 × 1,25 wiercisz 8,8 mm, pod M10 × 1 — 9,0 mm, a nie 8,5 mm jak pod M10. Kiedy drobny skok ma sens, a kiedy tylko przeszkadza, opisujemy w artykule gwint drobnozwojny.

Gwint w otworze ma średnicę nominalną d (w M8 — 8 mm) i średnicę wewnętrzną D₁, mierzoną po wierzchołkach zwojów. Wiertło wyznacza D₁. Gwintownik skrawający wycina rowki zarysu w ściance otworu, a wierzchołki zwojów to resztki ścianki, którą zostawiło wiertło.

Wynik d − P = 6,75 mm zaokrągla się do wiertła 6,8 mm, które trafia w pole tolerancji D₁. Wiertło 7 mm wypada powyżej górnej granicy: zwoje w otworze są za niskie, a gwint słabszy, niż zakłada norma. Wiertło 6,5 mm leży poniżej dolnej granicy, więc gwintownik musi ściąć także wierzchołki zarysu, potrzebuje dużo większego momentu i łatwo pęka.

Gwintownik wygniatający działa inaczej: nie usuwa materiału, tylko wciska go w zarys. Metal ze ścianki otworu płynie ku osi i formuje wierzchołki zwojów, więc otwór musi być większy. Za mały otwór nie zostawia miejsca na wypierany materiał, moment gwałtownie rośnie i gwintownik się łamie. Dlatego pod gwintownik wygniatający wiertło dobiera się z tabeli jego producenta, a otwór wykonuje z węższą tolerancją niż pod skrawający.

Otwór przelotowy to otwór bez gwintu, przez który śruba przechodzi na wylot: w blasze, płaskowniku, kołnierzu. ISO 273 podaje go w trzech szeregach: dokładnym, średnim i zgrubnym. Średnice wynikają z obliczeń powierzchni nacisku pod łbem i pod nakrętką wyrobów ISO. Otwór przelotowy pod śrubę M10 ma więc 10,5, 11 albo 12 mm, zależnie od szeregu.

Tam, gdzie krawędź otworu mogłaby kolidować z zaokrągleniem pod łbem śruby, ISO 273 zaleca fazkę. Rozmiar łba i nakrętki, a więc klucza, znajdziesz w tabeli jaki klucz do śruby.

W otworze nieprzelotowym (ślepym) gwintownik nie wytnie pełnego zarysu do samego dna. Jego stożkowa część robocza, nakrój, ma kilka niepełnych zwojów, a ostrze wiertła zostawia na dnie stożek. Dlatego otwór wierci się głębiej, niż sięga użyteczny gwint.

Głębokość gwintu wyznacza długość wkręcenia śruby. Im słabszy materiał, w którym nacięto gwint, tym dłużej śruba musi w nim pracować, żeby przy przeciążeniu pękła śruba, a nie zwoje w otworze. Samo wiertło pod gwint w aluminium jest takie samo jak w stali, bo tabela DIN 336 nie rozróżnia materiałów. Zmienia się tylko długość wkręcenia.

Gwint w aluminium, który ma być często rozkręcany, wzmacnia się wkładką gwintową wg DIN 8140. Wkładka ma jednak własny otwór i własny gwintownik: pod wkładkę M8 wierci się 8,4 mm, a nie 6,8 mm.

Wiertła i gwintowniki do najczęstszych rozmiarów są też w jednym pudełku: komplet gwintowników z wiertłami.

• Wiertło „na oko”. 7 mm pod M8 to otwór powyżej granicy tolerancji 6H (6,912 mm): zarys wyjdzie płytki, a gwint może się zerwać przy dokręcaniu. Pod M8 wierci się 6,8 mm.
• Brak fazki. Gwintownik startuje krzywo, a wywinięty pierwszy zwój przeszkadza w dociśnięciu części.
• Gwintownik wygniatający w otworze pod skrawający. Otwór 6,8 mm jest dla wygniatającego M8 za mały. Materiał nie ma gdzie płynąć, a gwintownik się łamie. Sprawdź typ narzędzia, zanim wybierzesz wiertło.
• Za płytki otwór nieprzelotowy. Gwintownik dochodzi do dna, opór skacze i narzędzie pęka, najczęściej w małych średnicach.
• Pomylony skok. Pod M10 × 1,25 wierci się 8,8 mm, nie 8,5. Odwrotna pomyłka, wiertło 9 mm pod zwykłe M10, daje za płytki zarys.