Rodzaje nakrętek: 10 grup, ich normy i zastosowania

Podział idzie za katalogiem: grupa to kształt i sposób montażu. Śruby, do których te nakrętki pasują, opisuje przegląd rodzaje śrub.

Najliczniejsza grupa i punkt odniesienia dla pozostałych. Zwykła nakrętka sześciokątna to DIN 934 i jej następczyni ISO 4032: gwint ten sam, ale nakrętka ISO jest wyższa w rozmiarach M5–M39, a w M10, M12, M14 i M22 ma inny klucz. Rozmiar po rozmiarze pokazuje to porównanie DIN 934 a ISO 4032, a skąd w ogóle dwa numery dla jednej nakrętki — artykuł normy DIN i ISO.

Nakrętka niska nie jest skróconą wersją zwykłej. Zero na początku klasy 04 lub 05 oznacza wg ISO 898-2 nakrętkę o ograniczonej nośności, której norma nie projektuje tak, by przy przeciążeniu ochroniła gwint przed zerwaniem. Dlatego DIN 439 pracuje jako kontrnakrętka obok pełnej nakrętki, a nie jako jedyna nakrętka w obciążonym połączeniu. Nakrętki z gwintem drobnozwojnym wszystkich kształtów zbiera filtr gwintu drobnozwojnego.

Nakrętki samohamowne i koronowe producenci łączników zaliczają do zabezpieczeń przed utratą: wkładka albo zawleczka nie pozwalają nakrętce spaść, ale nie utrzymują napięcia śruby. Kiedy to wystarcza, a kiedy potrzebna jest podkładka klinująca, opisuje artykuł o zabezpieczeniu śrub przed odkręceniem. Wysoką i niską nakrętkę samohamowną zestawia porównanie DIN 985 a DIN 982.

W tej grupie są też nakrętki z gwintem lewym (DIN 934, DIN 439), z gwintem trapezowym (AN 122) i z innych materiałów: stali nierdzewnej A2 i A4, mosiądzu, poliamidu (DIN 34814).

Pod sześciokątem nakrętki kołnierzowej jest okrągły kołnierz, który zwiększa powierzchnię oporu. Podstawowa norma to DIN 6923 (odpowiednik ISO 4161), z kołnierzem gładkim albo ząbkowanym; karta podaje klasy 8, 10 i 12. Odmiany samohamowne to DIN 6926 z wkładką niemetalową i całometalowa DIN 6927 (odpowiedniki ISO 7044, a dla gwintu drobnozwojnego ISO 12126). W grupie jest też nakrętka do kół DIN 74361 H klasy 10 z ruchomą podkładką.

Sześciokąt jest tu mniejszy niż w zwykłej nakrętce: DIN 6923 M10 ma klucz 15, a nie 17, M12 — 18. Pełne zestawienie jest w tabeli jaki klucz do nakrętki kołnierzowej.

Nakrętka kołpakowa zamyka koniec śruby. Gwint jest nieprzelotowy, a kopułka osłania go i zakrywa zakończenie śruby. DIN 1587 to wg karty nakrętka ze stali klasy 6, a także ze stali nierdzewnej i mosiądzu; M8 ma 15 mm wysokości całkowitej, z czego 6,5 mm przypada na część sześciokątną, i klucz 13. DIN 986 dodaje wkładkę niemetalową — łączy kołpak z samohamownością.

Nakrętka kwadratowa ma cztery ścianki zamiast sześciu. DIN 557 to wg karty nakrętka klasy 5 z gwintem w tolerancji 7H i w klasie dokładności C, czyli wykonanie zgrubne. DIN 562 to nakrętka kwadratowa niska.

Najwięcej tu nakrętek łożyskowych DIN 981 (odpowiednik ISO 2982), oznaczanych KM: KM 0 ma gwint M10 × 0,75, KM 5 — M25 × 1,5, KM 10 — M50 × 1,5. Nakrętka ustala łożysko albo piastę na wale z gwintem drobnozwojnym i ma na obwodzie rowki. Zabezpiecza ją podkładka MB wg DIN 5406, której języczek zagina się w jeden z rowków; karta DIN 981 przypisuje każdej nakrętce jej podkładkę. Podkładki są w osobnej grupie: podkładki MB do nakrętek KM.

Pozostałe nakrętki okrągłe to rowkowa DIN 1804, radełkowane do dokręcania ręką — wysoka DIN 466, niska DIN 467 i DIN 6303 A — oraz cylindryczne z gwintem trapezowym AN 117 do śrub pociągowych. Wszystkie nakrętki trapezowe zbiera filtr gwintu trapezowego.

Tu kształt jest funkcją. DIN 582 to nakrętka z uchem ze stali C15E; karta podaje jej udźwig przy obciążeniu osiowym jednej nakrętki, np. M10 — 230 kg, M20 — 1200 kg. DIN 315 i AN 93 to nakrętki skrzydełkowe, dokręcane ręką bez klucza. DIN 508 to nakrętka do rowków teowych stołów obrabiarek, oznaczana gwintem i szerokością rowka, np. M16 × 18.

W grupie są też nakrętki meblowe (AN 88), z oczkiem (AN 91), kłowa (AN 90) i zrywana antywandalowa AN 94, oraz korpusy i śruby napinaczy DIN 1478, DIN 1479 i DIN 1480, zebrane też w grupie nakrętki i śruby napinające.

Nakrętki osadzane w otworze cienkiej blachy — tam, gdzie od drugiej strony nie ma miejsca na klucz albo gwint ma zostać w części na stałe. Nakrętka klatkowa AN 87 siedzi w klatce ze stali sprężynowej, którą wciska się w otwór kwadratowy; karta podaje otwory od 5,3 × 5,3 do 14 × 14 mm, gwinty M3–M12 i zakresy grubości blachy.

Nakrętki „U” nasuwa się na krawędź blachy: AN 126 — pod wkręty samogwintujące ST 2,9–4,8, AN 326 — z gwintem metrycznym M4–M8, ze stali hartowanej. Nakrętkę wciskaną AN 379 wprasowuje się w otwór blachy na stałe; karta podaje wykonania ze stali automatowej i nierdzewnej, M2–M20.

Nakrętkę do zgrzewania łączy się z blachą na stałe. DIN 929 jest sześciokątna, DIN 928 — kwadratowa. Na powierzchni oporowej mają występy, które przy zgrzewaniu skupiają prąd w kilku punktach. Obie karty wymagają stali niskowęglowej (C ≤ 0,25 %) i podają średnicę otworu w blasze pod nakrętkę. W katalogu są wykonania ze stali bez powłoki i ze stali nierdzewnej A2.

Nitonakrętka daje gwint w blasze albo profilu, do których jest dostęp tylko z jednej strony. Wkłada się ją w otwór i zakuwa nitownicą do nitonakrętek: gwintowany trzpień narzędzia wkręca się w nitonakrętkę i ciągnie, a jej cienkościenna, niegwintowana część pęcznieje za blachą i zaciska ją z kołnierzem. Gwint zostaje gotowy na śrubę.

Odmiany różnią się kołnierzem, korpusem i dnem. Kołnierz walcowy (AN 315) zostaje nad blachą, stożkowy (AN 318) i stożkowy zredukowany (AN 320) chowają się w fazie otworu. Korpus radełkowany albo sześciokątny (AN 322, AN 323) utrudnia obracanie się nitonakrętki w otworze. Wersje zamknięte (AN 324, AN 325) nie przepuszczają przez gwint brudu ani wilgoci. Osobne konstrukcje to nitonakrętka z szerokim kołnierzem do tworzyw AN 317, neoprenowa AN 417 i Jack Nut AN 247.

Najmniejsza grupa: nakrętka kwadratowa AN 145 do mocowania stóp gąsienic, z gwintem drobnozwojnym M18 × 1,5 – M24 × 1,5, w klasie 12, bez powłoki. Parę tworzy z nią śruba gąsienicy klasy 12.9. W systemie ISO 898-2 klasa 12 to właśnie nakrętka do śrub do klasy 12.9 włącznie. Wymiary są na karcie AN 145.

Gwint nakrętki musi być ten sam co na śrubie: średnica, skok (zwykły albo drobnozwojny) i kierunek (prawy albo lewy). Klasa nakrętki stalowej ma wg ISO 898-2 odpowiadać pierwszej liczbie klasy śruby: klasa 8 do śrub 8.8, klasa 10 do 10.9. Wyższa klasa nakrętki może zastąpić niższą, niższa — nie; nakrętki samohamowne łączy się ze śrubą klasa do klasy. Pełną tabelę par i nakrętki niskie omawia Dobór nakrętki do śruby.