Rodzaje śrub: łby, napędy, gwint i przeznaczenie

Tabela porządkuje śruby według łba, bo po łbie rozpoznaje się śrubę na pierwszy rzut oka. Kolumna „Normy” podaje normy, w których katalog prowadzi dany rodzaj. Karty norm i listy produktów są w kolejnych sekcjach.

Ścisłej granicy nie ma, ale w handlu przyjęło się rozróżnienie według gwintu. Śruba ma gwint metryczny (albo calowy) i pracuje z nakrętką lub w otworze nagwintowanym wcześniej gwintownikiem. Wkręt najczęściej sam tworzy sobie gwint w materiale. Tak działają wkręty do drewna, blachowkręty, np. ISO 7049, i wkręty samowiercące, np. ISO 15480, które same wiercą otwór w blasze.

Od tej reguły są wyjątki. Wkrętami nazywa się też małe śruby z gwintem metrycznym i gniazdem krzyżowym: DIN 7985 z łbem walcowym i DIN 965 z łbem stożkowym. W katalogu to wkręty do metalu, a ich odpowiedniki ISO opisujemy w porównaniu DIN 7985 i DIN 965 a ISO 7045 i ISO 7046. Wkrętami są też wkręty dociskowe, choć mają gwint metryczny. Rozstrzyga więc norma i gwint, nie sama nazwa.

To najczęstszy rodzaj śruby: łeb sześciokątny pod klucz płaski, oczkowy lub nasadkę. DIN 933 ma gwint na całej długości, DIN 931 — gwint częściowy i gładki trzpień pod łbem. Ich odpowiedniki ISO to ISO 4017 i ISO 4014. Wersje z gwintem drobnozwojnym to DIN 961 (gwint pełny) i DIN 960 (gwint częściowy). Którą wybrać, wyjaśnia artykuł DIN 933 czy DIN 931, a czym różnią się normy DIN i ISO — porównanie DIN 933 a ISO 4017.

Karty norm: DIN 933, DIN 931, DIN 961, DIN 960. W katalogu: śruby z łbem sześciokątnym, np. DIN 933 8.8 ocynkowane i DIN 931 8.8 ocynkowane, także w stali A2-70 i mosiądzu.

Śruba z kołnierzem [DIN 6921](/poradnik/normy/din-6921) ma pod łbem kołnierz, gładki albo ząbkowany, który zwiększa powierzchnię docisku. DIN 6921 zastąpiła norma EN 1665, z innym rozmiarem klucza w części średnic. Różnice opisujemy w porównaniu DIN 6921 a EN 1665; w katalogu: śruby kołnierzowe DIN 6921.

Śruba HV wg [EN 14399-4](/poradnik/normy/en-14399-4) to śruba klasy 10.9 do sprężanych połączeń konstrukcji stalowych. Ma powiększony łeb pod większy klucz i pracuje w zestawie z nakrętką i podkładkami tego samego systemu. Opisujemy ją w artykule śruby HV wg EN 14399; w katalogu: śruba EN 14399-4 ocynkowana ogniowo.

Gniazdo w łbie pozwala dokręcić śrubę od czoła, bez miejsca na klucz wokół łba. Rodzaje różnią się łbem: walcowy ISO 4762 (w handlu DIN 912), obniżony DIN 7984, stożkowy ISO 10642 (dawniej DIN 7991) i wypukły ISO 7380-1. Pełną nośność klasy ma tylko łeb walcowy; pozostałe normy mają nośność ograniczoną przez łeb. Wymiary łbów, klucze i dobór opisujemy w przewodniku śruby imbusowe.

W katalogu: z łbem walcowym, z łbem stożkowym, z łbem wypukłym, a wszystkie razem — śruby z gniazdem sześciokątnym.

Śruba zamkowa ma gładki łeb grzybkowy bez napędu, a pod nim kwadratowe podsadzenie. Podsadzenie wciska się w drewno albo wchodzi w kwadratowy otwór i nie pozwala śrubie obracać się, gdy dokręca się nakrętkę. Normy: DIN 603 (odpowiednik ISO 8677) i ISO 8678, z mniejszym łbem i krótszym podsadzeniem. Czym różnią się w praktyce, opisujemy w porównaniu DIN 603 a ISO 8678. W katalogu: śruby zamkowe, np. DIN 603 8.8 ocynkowana.

Śruby płużne mają łeb stożkowy, który chowa się w pogłębieniu, i element blokujący obrót: kwadratowe podsadzenie (DIN 608), nosek (DIN 604) albo dwa noski (DIN 11014). One też nie mają napędu — dokręca się nakrętkę. W katalogu: śruby płużne DIN 608, DIN 604 i DIN 11014.

Śruba młoteczkowa ma łeb w kształcie litery T. Zakłada się ją łbem w rowek albo podłużny otwór. Obrót przy dokręcaniu nakrętki blokuje kwadratowe podsadzenie (DIN 186 B) albo noski pod łbem (DIN 188). W katalogu: śruby młoteczkowe.

Śruba oczkowa [DIN 444](/poradnik/normy/din-444-b) ma zamiast łba oczko z otworem na sworzeń; spotyka się ją w przegubach i napinaczach. Nie ma deklarowanego udźwigu, więc nie służy do podnoszenia. W katalogu: śruby oczkowe.

Do podnoszenia służy śruba z uchem [DIN 580](/poradnik/normy/din-580), ze stali C15E, z udźwigiem WLL podanym na karcie normy dla każdego rozmiaru. Dlaczego zwykła śruba się do tego nie nadaje, wyjaśniamy w artykule nośność śrub. W katalogu: śruby z uchem.

Śruba dwustronna ma gwint na obu końcach. Jeden koniec wkręca się na stałe w gwintowany otwór korpusu, na drugi zakłada się nakrętkę. Normy różnią się długością części wkręcanej: ok. 1d w DIN 938 i ok. 1,25d w DIN 939, którą norma przeznacza głównie do żeliwa. W katalogu: śruby dwustronne.

Gwint na całej długości ma pręt gwintowany DIN 976. Czym różni się od dawnej DIN 975, piszemy w porównaniu DIN 975 a DIN 976; w katalogu: pręty gwintowane.

Śruby dociskowe pracują końcem, nie łbem: dociskają element, np. piastę do wałka. Bez łba, z gniazdem sześciokątnym, są wkręty dociskowe ISO 4026–4029 z końcem płaskim, stożkowym, z czopem albo wklęsłym, w klasie twardości 45H. Z rowkiem są ISO 4766 i ISO 7434. Odpowiedniki DIN i rodzaje końców opisujemy w porównaniu DIN 913–916 a ISO 4026–4029. Z łbem kwadratowym są śruby dociskowe DIN 479 z czopem walcowym i DIN 480 do imaków, w dziale śruby dociskowe.

Bez narzędzi dokręca się śruby skrzydełkowe (AN 265, w wersji amerykańskiej), radełkowane — niską DIN 653 i wysoką DIN 464 — oraz śrubę kciukową AN 264. W katalogu: skrzydełkowe i radełkowane.

Śruba pasowana ma gładki trzpień wykonany w tolerancji pasowania: wg kart norm k6 w DIN 609 i DIN 610 z łbem sześciokątnym, f9 w imbusowej ISO 7379. Taki trzpień w otworze rozwiercanym na wymiar przenosi siły poprzeczne. DIN 609 ma długi gwint, DIN 610 — krótki; DIN 610 została wycofana bez następcy. W katalogu: śruby pasowane.

Śruby do jednego zadania to jeszcze śruby do pasów przenośnikowych DIN 15237 (komplet: śruba, podkładka miseczkowa i nakrętka wg karty normy), śruba stopy gąsienicy AN 261 w klasie 12.9 i śruba zabezpieczająca AN 293 z gniazdem sześciokarbowym z bolcem, w które nie wejdzie zwykły klucz Torx.

Napęd to kształt, za który chwyta narzędzie. Od niego zależy, jaki klucz lub grot jest potrzebny i ile miejsca musi zostać wokół łba.

Ta sama śruba bywa w dwóch wykonaniach: z gwintem pełnym, na całej długości, albo częściowym, z gładkim trzpieniem pod łbem. Przy śrubach sześciokątnych to osobne normy (DIN 933 i DIN 931), przy wielu innych — wariant tej samej normy. W katalogu: gwint pełny i gwint częściowy.

Druga decyzja to skok. Domyślny jest gwint metryczny zwykły; drobnozwojny ma mniejszy skok, który podaje się w oznaczeniu, np. M12 × 1,5. Mają go śruby DIN 961 i DIN 960 oraz imbusowe ISO 12474. Kiedy drobny skok pomaga, opisujemy w artykule gwint metryczny zwykły i drobnozwojny, a jak rozpoznać gwint calowy — w przewodniku rodzaje gwintów. Śruby z gwintem UNC i UNF są w dziale śruby calowe.

Rodzaj śruby to geometria. Klasa wytrzymałości, materiał i powłoka to osobne decyzje, wspólne dla wszystkich rodzajów. Klasy stali (8.8, 10.9, 12.9) i ich oznaczenie na łbie opisujemy w artykule klasy wytrzymałości śrub, stal nierdzewną — w porównaniu A2 czy A4, a powłoki — w przewodniku powłoki i korozja.

Jedno zastrzeżenie wiąże się z łbem. Śruby imbusowe z łbem obniżonym, stożkowym i wypukłym mają nośność ograniczoną przez łeb i cechuje się je zerem przed klasą, np. 010.9. W katalogu: 8.8, 10.9, 12.9, A2-70 i A4-80.

Ta sama śruba ma często dwa numery, DIN i ISO, a w kilku średnicach różni je rozmiar klucza. Odpowiedniki zebraliśmy w artykule normy DIN i ISO, a pełne wymiary każdej normy — w kartach norm. Nakrętki opisuje przewodnik rodzaje nakrętek.